Kua whakaae te Paremata o Ūropi me te Kaunihera o te Kotahitanga o Ūropi ki te aukati i te whakamahinga o ngā ingoa e pā ana ki ngā kararehe mō ngā hua tipu, me te whakawhāiti i te 31 kupu katoa tae atu ki te 'heihei' me te 'tītī'.
I puta te whakatau inanahi i te ahiahi (5 o Poutū-te-rangi 2026) whai muri i ngā whiriwhiringa kōrero toru i whakaroahia mai i te mutunga o te tau kua hipa ki te tau 2026.
I raro i te ture hou, ka āraia ngā kupu e 31 e pā ana ki ngā kararehe me ngā ingoa tuku iho mō ngā tapahi mō ngā tapanga kai tipu, ā, ka rāhuitia mō ngā hua mīti anake.
Ka pā kino tēnei nekehanga ki te wāhanga mīti tipu-huawhenua, e whakawhirinaki ana ki ēnei kupu rongonui hei whakapuaki i te momo reka me ngā kakano e tumanakohia ana e ngā kaihoko mai i te hua, me te āhua hoki e taea ai te pārekareka ki te hua.
Ko ēhea kupu ka āraia?
Ko ngā kupu e 31 kua herea ko: heihei; mīti kau; tāki; parera; kūihi; reme; mīti kau; poaka; pēkana; koati; mīti kau; heihei; hipi; kau; tītī; rara; karu-rara; wheua-T; papa; ate; tapatapahi; parirau; uma; huha; pakihiwi; taha; hope; hope; waewae; rākau; me te uma.
Ahakoa kua tino whakahēngia te kōwhiringa ki te whakawhāiti i ēnei kupu e ngā kaitākaro nui puta noa i te umanga kai tipu, e mihi ana te rāngai ki te whakatau a te EU kia kaua e whakaurua ētahi kupu kua whakamahia whānuitia hei wāhanga o te aukati.
Kei roto i ēnei ko te 'pāpaka,' te 'sosisi' me ngā 'nuggets', i tukuna kia herea pea hei wāhanga o te tono taketake, i arahina e te MEP Céline Imart, i te tau kua hipa.
I roto i ngā karanga kia whakakorea te aukati, he tokomaha ngā kaiwhakatairanga i tautohe kua whakamahia whānuitia ēnei kupu e hangai ana ki te whakatakotoranga mō ngā tekau tau hei whakaahua i te āhua o ngā hua, kaua ki te momo pūmua e hangaia ai. Hei tauira, ko te hōtiti Glamorgan huawhenua – he hōtiti tuku iho nō Wales i hangaia mai i te tiihi me te rīki – kua roa e mōhiotia ana, ā, e kiia ana ko te kupu mō ngā rautau neke atu, i mua noa atu i te taenga mai o ngā momo mīti hou o ēnei rā ki te mākete.
Ka whakaaetia tonutia ēnei kupu whakaahua e tautohetia nuitia ana, ki te mea me mārama te tapanga o ngā hua he mea hanga mai i ngā tipu kia taea tonu ai e ngā kaihoko te whakatau whai whakaaro.
Ngā taahiraa e whai ake nei
Kua whakaae ngā kaihanga ture ki tētahi wā whakawhiti e toru tau te roa i mua i te whai mana o ngā ture hou, e āhei ai ngā kaihanga kai tipu ki te whakawātea i ngā taonga o nāianei me te whakarerekē i ā rātou takai/waitohu.
Ka whakatauhia ētahi atu taipitopito i te Paraire 13 o Poutū-te-rangi, kātahi ka tukuna te kōnae ki te whakaaetanga whaimana e te Kaunihera Ahuwhenua me te Hī ika me te pōti whakamutunga i roto i te huihuinga nui o te Paremata o Ūropi.
Kāore anō kia mārama i tēnei wā te nui o te pānga o ngā here ki te mākete mō ngā hua 'ranu' (ngā mea i hangaia ki te ranunga o te mīti me ngā kai tipu), tae atu ki ngā hua pēnei i ngā kai reka mīti, ngā mea kakara me ngā mea kakara kāore he mīti. E tūmanakohia ana ka puta ake he whakamārama anō mō ēnei huānga i muri mai.
Hei tāpiritanga, ka whakawhānuihia te aukati kia kapi ai te mīti kua whakatipuria – te mīti i hangaia mā te whakamahi i te ahuwhenua pūtau, e uru ana ki te whakatipu i ngā pūtau kararehe tūturu i roto i ngā matū koiora, me te whakakore i te hiahia ki te whakatipu me te patu kararehe. Kāore anō kia wātea ēnei kai hou ki te mākete i roto i te EU, engari kua whakaurua hei wāhanga o te aukati i mua i te wā.
Pānga o te ahumahi
Kua whakatūpato te whakahaere ahumahi kai me te inu tipu, a ProVeg International, ka nui ngā uauatanga o te whakamāoritanga me te hononga reo i roto i te aukati, ā, ka whakararuraru hoki i te mākete kotahi, me ngā hua kotahi e pāngia ana e ngā herenga ingoa rerekē i ngā rohe rerekē.
"Kāore te tango i ngā kupu mōhio e whakapai ake i te māramatanga; ka whakaiti i te māramatanga, ka whakapiki ake hoki i te wa e hoko ana," te kōrero a Jasmijn de Boo, te Tumu Whakarae o ProVeg International.
"Ko te pānga tuturu ka whakawhirinaki ki te whakatinanatanga o ēnei ture i roto i te mahi… Me whakamana e te tapanga ngā kaihoko, me tautoko hoki i tētahi pūnaha kai whakataetae, e tika ana mō te heke mai."
Ka raru ngā kaihanga e mahi ana i ngā mākete rerekē i ngā utu o te whakahounga o ngā takai me ngā wero e pā ana ki te paerewa tapanga me ngā mahi whakatutuki ture anō. Ka pā tēnei ki ngā umanga iti me te rahi waenga (SME), e ai ki te whakatūpato a te Vegatarian Society, ā, ka pā kino ki te hokohoko o te ao me ngā tikanga tapanga i tua atu i a Ūropi.
I whakaurua te ture hei tiaki i te umanga ahuwhenua kararehe, me te whakaahua a te MEP Imart i tēnei whanaketanga hou hei "angitu kore e taea te whakakorekore" mō ngā kaimahi ahuwhenua kararehe o Ūropi.
Ko ngā kaitautoko i ngā here kaha ake mō ngā kupu e pā ana ki te mīti mō ngā hua tipu, tae atu ki ngā whakahaere ahuwhenua kararehe o Ūropi pērā i a European Livestock Voice me Copa-Cogeca, e kī ana ko te whakamahinga o aua kupu i roto i te hokohoko kai tipu he mea tinihanga ki ngā kaihoko, ā, e whakaiti ana i te hiranga ahurea o ngā hua mīti tuku iho.
Te tautohetohe roa
Kei te haere tonu te tautohetohe mai i te tau 2019 i te taumata Pākehā, ā, e kī ana te heamana o Copa-Cogeca, a Jean-Pierre Fleury, ko te whakamahinga o ngā kupu e pā ana ki te mīti i runga i ngā momo kai tipu he "tāmitanga ahurea".
"Kei te whakamahia tēnei e ētahi tari hokohoko hei whakapoauau i ngā kaihoko mā te whakatairanga i te tirohanga kāore he pānga o te whakakapi i tētahi hua ki tētahi atu hua ki te kai totika," tana kī i roto i tētahi kōrero pāpāho o mua e pā ana ki te take hei wāhanga o te whakarewatanga o te kaupapa kararehe a te EU 'Ceci n'est pas un steak'.
E kī ana ngā kaiwhakatairanga me "whakawhanake" ngā momo kai tipu i tā rātou ake huarahi" kia mōhiotia ai ngā kaihoko, kaua e arotahi ki ngā hua mīti o nāianei.
Kua tautohe ngā whakahaere ahumahi i te taha tipu i ngā tautohetohe e pā ana ki te whakapoauautanga o ngā kaihoko, me te kī a Jasmijn de Boo o ProVeg "kāore he taunakitanga o te whakapoauautanga whānui ina kitea he hua tipu, he hua huawhenua rānei".
E ai ki a ProVeg, kua whakaatuhia e ngā rangahau Pākehā tata ki te 80–95% o ngā kaihoko e tautuhi tika ana i ngā momo kai rerekē mai i ngā tipu, ā, e tautoko ana i te whakamahinga o aua momo whakaahuatanga.
Kua whakaatuhia e ngā rangahau tata neika taea e ngā pūmua rerekē (tae atu ki ngā momo mīti tipu me te mīti pūtau) te whakaputa neke atu i te €111 piriona ia tau,ā, ka tautoko i te neke atu i te 400,000 ngā mahi hei te tau 2040.
Heoi, e manawa pā ana ngā kaitākaro matua kei whakaitihia te tipu o te mākete me te haumitanga puta noa i Ūropi e ngā arai ture pēnei i ngā here tapanga.
Wā tuku: Maehe-31-2026




